Hellevoetsluis - Ruim vijfendertig jaar werkte Johan van Konijnenburg met mensen met een verstandelijke, psychische of lichamelijke beperking op de sociale kunstwerkplaats van stichting Dogma. Hij schilderde met ze, maakte grappen, luisterde naar hun verhalen en zag vriendschappen ontstaan. Die ontmoetingen vormen de basis voor zijn eerste roman 'Ik ben sterk'. ‘Er wordt bijna nooit geschreven over de mensen zelf, over hoe ze zijn en wat ze doen. Het gaat vooral over hun zorgvraag.’
Iemand krijgt in de sociale kunstwerkplaats een zware epileptische aanval. De situatie is levensbedreigend en alle aandacht gaat naar het helpen van die persoon. Precies op dat moment komt iemand anders rustig aanlopen. ‘Dan staat er iemand naast je met een bordje: “Mag ik even iets vragen? Hoe maak je groen ook alweer?”’ Johan kan er nog altijd om lachen. Niet om de aanval, maar om het enorme contrast. ‘Voor een buitenstaander is dat eigenlijk bizar. Van de ene naar de andere kant. Inmiddels ben ik eraan gewend.’
Het is tekenend voor de wereld waarin Johan zich voor een groot gedeelte van zijn werkzame leven heeft bewogen. Een wereld waarin ernst en humor soms maar enkele seconden uit elkaar liggen en mensen heel verschillend reageren op wat er om hen heen gebeurt. ‘Je zit continu in een soort rollercoaster.’ Juist die wereld wilde Johan vastleggen in zijn eerste roman Ik ben sterk.
‘Ik zei gewoon: kom maar’
Dat hij ooit een boek zou schrijven, kon Johan niet vermoeden toen hij als jonge kunstenaar een eigen atelier had. ‘Ik was een jaar of 25 en ik had een onorthodoxe manier van aanpak. Mijn atelier was een plek waar een heel andere sfeer hing dan in de buitenwereld.’ Ouders vroegen op een gegeven moment of hun kinderen bij hem mochten schilderen. Johan vond het prima. ‘Ik zei gewoon: kom maar.’
Er kwamen steeds meer kinderen. Vervolgens vroegen ouders of ook kinderen met autisme welkom waren. Aparte groepen maakte Johan niet. Iedereen zat bij elkaar. ‘Toen bleek dat mensen met autisme heel goed functioneerden in die groep. Dat vonden ouders bijzonder.’ De belangstelling groeide en in Hellevoetsluis ontstond in 1993 een kinderkunstklas op woensdagmiddag.
Schilderen was belangrijk, maar het atelier draaide om meer. Johan ontdekte bijvoorbeeld dat sommige kinderen thuis niet altijd genoeg te eten hadden. ‘Dan kocht ik eten voor ze.’ Ook scholen en zorginstellingen wisten hem steeds vaker te vinden. ‘Ze vroegen of ik iets kon doen met verstandelijk gehandicapten. Toen ging ik dat proberen.’ Zo groeide het initiatief steeds verder.
‘Het zijn gewoon mensen’
In de decennia daarna werkte Johan met meer dan vijfhonderd mensen, van wie sommigen lichte en anderen zeer ernstige beperkingen hadden. Een aantal kende hij ruim vijfendertig jaar. Hun beperking was volgens hem nooit wat hen in de kunstwerkplaats definieerde. ‘Ik wil dat iemand normaal behandeld wordt.’
Niemand hoefde er de beste schilder te worden. Wie wilde schilderen, schilderde. Wie geen zin had, hoefde niet. ‘Het is hun plekje waar ze lekker bezig kunnen zijn. Het is gewoon gezellig. Ze kunnen zichzelf zijn.’ Johan maakte grappen en plaagde mensen, maar wist ook bij wie dat wel en niet kon. ‘De meesten weten wel dat ze een beperking hebben. Maar ik ga gewoon met ze om als mensen. Dat is de sfeer die ons apart maakt.’
‘Kijk uit hoor, ik ben sterk’
Een van de mensen die Johan al het langst kent, is Henk van Nierop. In de roman heet hij Jaap en vormt hij een belangrijke rode draad. Henk staat bij exposities graag op de voorgrond. ‘Hij staat dan in the picture en vindt dat geweldig. Dat is zijn geluksmoment.’ Ook heeft Henk een vaste uitspraak. ‘Hij zegt dat altijd om je een beetje uit te dagen. Een beetje stoer doen: “Kijk uit hoor, ik ben sterk.” Dat vertelt hij elke dag.’ Die woorden worden uiteindelijk de titel van Johans boek.
De kracht die Johan in Henk ziet, zit voor hem vooral in zijn karakter. ‘Hij is ontzettend empathisch. Een van de meest empathische mensen die ik ooit heb ontmoet. Als je zegt: “Ik heb hoofdpijn”, staat hij meteen op om te helpen.’
Lachen en huilen tijdens het schrijven
Langzaam ontstond het idee om zijn ervaringen vast te leggen. In de loop van de jaren had Johan zoveel grappige, ontroerende en soms absurde situaties meegemaakt dat hij vond dat ze niet verloren mochten gaan. Wat hij vooral miste, waren verhalen waarin mensen met een beperking niet vanuit hun diagnose of zorgvraag werden beschreven. ‘Er wordt nooit wat over de mensen zelf geschreven: hoe ze zijn, wat ze doen. Alleen over hun zorgvraag.’ Daarom besloot hij in zijn roman juist hun persoonlijkheden en belevenissen centraal te stellen. ‘De absurde dingen, de ontroerende verhalen, de menselijkheid achter de mensen.’
Aanvankelijk schreef hij vooral voor zichzelf. ‘Dan heb ik het opgeschreven. Het is een tastbare herinnering.’ In ongeveer anderhalf jaar kwamen er zo’n 80.000 woorden op papier. Tijdens het schrijven beleefde Johan veel gebeurtenissen opnieuw. ‘Soms moest ik lachen en huilen.’
Buitenstaanders kennis laten maken
Met Ik ben sterk wil Johan vooral buitenstaanders kennis laten maken met die wereld. ‘Als je niet in de sector zit, heb je geen idee van hoe het is en hoe die mensen onderling met elkaar communiceren.’ Namen en sommige kenmerken zijn in de roman veranderd, maar de gebeurtenissen zijn gebaseerd op wat Johan daadwerkelijk meemaakte.
Daarmee hoopt hij te laten zien hoe klein de afstand uiteindelijk is. Achter diagnoses en zorgvragen zitten mensen die ruzie maken, verdriet hebben, grappen maken, vriendschappen sluiten en ergens bij willen horen. ‘En dan zie je hoeveel dat eigenlijk op ons lijkt. Zoveel anders zijn wij niet.’
Tweede boek
Het manuscript van Ik ben sterk is inmiddels af en ligt bij de uitgever. Johan werkt ondertussen alweer aan zijn tweede boek. Roem of geld zijn voor hem niet de drijfveer. Hij vindt het vooral belangrijk dat de verhalen van de mensen met wie hij zo lang optrok op een zorgvuldige en kwalitatieve manier worden verteld. ‘Die mensen verdienen dat het kwalitatief wordt uitgegeven. Of we doen het op de goede manier, of niet.’
Ik ben sterk verschijnt naar verwachting volgend jaar.
