Spijkenisse - Een bronzen hond, 45 roze rozen en een gevel waarop de geschiedenis tot leven kwam. De première van de film ‘De 45 die niet terugkeerden’ maakte gisteravond diepe indruk op de aanwezigen in de Voorstraat. Precies 84 jaar nadat de Joodse familie Levie uit haar woning werd weggevoerd, werd op diezelfde plek het verhaal verteld van de 45 Joodse inwoners van Voorne-Putten die de Tweede Wereldoorlog niet overleefden. Er vloeiden tranen, bezoekers omhelsden elkaar en ook initiatiefnemer Joop van der Hor was zichtbaar geëmotioneerd.
Rond het bronzen beeld van hond Max brandden kaarsjes. Langzaam druppelden bezoekers de Voorstraat binnen. Op de gevel van de voormalige slagerij van de familie Levie verschenen historische foto's, begeleid door indringende muziek. De film was nog niet begonnen, maar de sfeer was al voelbaar. Onder de aanwezigen bevonden zich nabestaanden, geïnterviewde eilandbewoners en bekende gezichten uit de culturele en politieke wereld van Nissewaard. Na een eerste vertoning voor genodigden om 19.30 uur volgde om 20.15 uur een openbare voorstelling.
Een hond die het verhaal bleef vertellen
Voor Joop van der Hor, voorzitter van Stichting Max XL, was het een bijzondere avond. Het project ontstond vanuit zijn contact met Henk den Haan, die jarenlang de namen van de weggevoerde Joodse inwoners voorlas bij de voormalige slagerij aan de Voorstraat 14a. ‘Hij had gedacht dat ik het wel van hem over had kunnen nemen. Dat heb ik niet gedaan’, vertelde Van der Hor.
Daarom bedacht hij een andere manier om de herinnering levend te houden: via Max, de hond die in oktober 1942 alleen achterbleef toen zijn baasjes werden weggevoerd. Het idee resulteerde in 2022 in een bronzen beeld, gemaakt door beeldhouwer Tineke Nusink. ‘Max is geadopteerd door alles en iedereen. Zijn neus glimt, iedereen klautert en klimt erop’, vertelde Van der Hor trots. Maar zijn ambitie reikte verder. De stichting wilde alle 45 slachtoffers niet alleen een naam, maar ook een gezicht geven.
'Ik heb daar een halfuur zitten huilen'
Zes weken lang werkten Ralph Kaulingfreks en Danny van der Sluijs aan de filmproductie. Met behulp van onder meer kunstmatige intelligentie brachten zij historische gebeurtenissen tot leven. Van der Hor zag enkele dagen voor de première het resultaat. ‘Ik heb daar een halfuur zitten huilen’, vertelde hij. ‘Ik ben zo onder de indruk van wat zij hebben gemaakt.’ De ongeveer 25 minuten durende film werd gisteravond geprojecteerd op de gevel van het pand waar de familie Levie ooit woonde.
De oorlog kwam angstaanjagend dichtbij
Toen de film begon, werd het stil in de Voorstraat. Vanuit het perspectief van Salomon Levie werden de toeschouwers meegenomen naar 1938, toen berichten over de Kristallnacht Nederland bereikten. Wat eerst ver weg leek, kwam steeds dichterbij. De Duitse inval, de strijd om de Spijkenisserbrug en de bombardementen op Rotterdam, Zuidland en Brielle kwamen voorbij. Ook de toenemende Jodenvervolging werd indringend verbeeld. Steeds meer verboden, lege schoolbanken en uiteindelijk de gele davidster. Tussendoor vertelde Levie over andere Joodse inwoners van Voorne-Putten die door de oorlog werden getroffen. Hun namen werden genoemd, waardoor achter de geschiedenis steeds meer persoonlijke verhalen zichtbaar werden.
Een aangrijpend moment volgde toen Levie vertelde over 27 oktober 1942. Aan de keukentafel schreef hij een afscheidsbrief aan mevrouw Barendregt. Daarna ging hij nog met Max wandelen. De volgende dag moest hij samen met zijn vrouw Mina, hun kinderen Charles en Elly en tante Adriana de Vries het huis verlaten. De deur ging dicht. Max bleef achter.
Via Loods 24 in Rotterdam en kamp Westerbork werden Joodse inwoners naar het oosten gedeporteerd. Geen van de 45 weggevoerde Joodse inwoners van Voorne-Putten keerde terug. De film eindigde met een indringende oproep vanuit Salomon Levie: ‘Onthoud ons.’ Vervolgens verschenen alle 45 namen op de gevel.
45 roze rozen voor 45 levens
Voorafgaand aan de vertoning vertelde Van der Hor dat hij die middag de Stolpersteine, de herdenkingssteentjes in het trottoir, persoonlijk had gepoetst. Tijdens de film deelde hij 45 roze rozen uit, één voor ieder slachtoffer. Toen de laatste beelden verdwenen, waren de emoties zichtbaar. Mensen huilden en omhelsden elkaar. Ook het bronzen beeld van Max werd belicht. In een bijzonder moment kwam de hond als het ware tot leven en vertelde hij hoezeer hij zijn baasjes miste.
Van der Hor bedankte na afloop zichtbaar geëmotioneerd de makers en iedereen die had bijgedragen. ‘Daarom herdenken we morgen gisteren, zodat er altijd een overmorgen is’, zei hij.
Verhalen voor volgende generaties
Voor het project interviewde Van der Hor bijna tachtig oudere eilandbewoners. Ook Riet de Leeuw van Weenen leverde met haar historische onderzoek een belangrijke bijdrage. De stichting wil de film later, samen met een lesbrief, verspreiden onder onderwijsinstellingen. Ook zorginstellingen en historische verenigingen zouden de productie ontvangen. Op 11 juli 2027 staat bovendien de presentatie van het boek ‘De 45 van Voorne-Putten die niet terugkeerden’ gepland in theater De Stoep.
Na afloop legden bezoekers de roze rozen bij Max en de Stolpersteine. Bij horecagelegenheid De Jongens Van werd nagepraat over de indrukwekkende vertoning. De beelden op de gevel verdwenen, maar de verhalen bleven achter. Waar Max ooit alleen voor een gesloten deur achterbleef, stonden nu mensen stil om te herinneren. Zodat de 45 die niet terugkeerden, niet worden vergeten.
